اگر چه ضربان قلب به تعداد دفعات ضربان قلب شما در هر دقیقه اشاره دارد، اما تغییرپذیری ضربان قلب (HRV) اطلاعات دقیقتری از عملکرد قلب را در اختیار ما قرار میدهد.
HRV چیست و چه تفاوتی با ضربان قلب دارد؟
تغییرپذیری ضربان قلب، Heart Rate Variability یا HRV فاصله زمانی بین دو ضربان قلب متوالی است. در حالی که ضربان قلب (Heart Rate) تنها تعداد ضربان در هر دقیقه را نشان میدهد، HRV اطلاعات دقیق تری در مورد میزان تعادل و توانایی تنظیم استرس در بدن ارائه میدهد. برخلاف تصور عمومی، ضربان قلب انسان در حالت طبیعی کاملاً یکنواخت نیست، بلکه فاصله میان ضربانها متغیر است. مثلا فاصلهی بین ضربان قلب در بازدم زیادتر از زمان دم است. بنابراین اگر ضربان قلب شما 60 تپش در دقیقه باشد، به ندرت ممکن است زمان بین این تپشها به طور دقیق یک ثانیه باشد. در حقیقت در یک دقیقه ممکن است زمان بین چند تپش 0٫8 ثانیه و زمان بین مجموعه دیگری از تپشهای شما 1٫13 ثانیه باشد. این نوسانات ظریف نشان دهندهی انعطاف پذیری سیستم عصبی خودکار هستند.
از آنجا که ضربان قلب نقش کلیدی در ابراز و مدیریت اضطراب افراد دارد و سیستم عصبی پاراسمپاتیک و سمپاتیک در شرایط استرس زا با عملکرد قلب توانایی تنظیم دارد شناخت ارتباط بین ارگانهای حیاتی به آگاهی بیشتر و مدیریت بهتر استرس کمک میکند.
سیستم سمپاتیک و پاراسمپاتیک
درک HRV به سیستم عصبی خودمختار (ANS) نهفته است. این سیستم بدون نیاز به کنترل آگاهانه ما، فرایندهای حیاتی مانند تنفس، تنظیم ضربان قلب، گوارش و واکنش به استرس را مدیریت میکند. ANS از دو بخش اصلی تشکیل شده که هرکدام به شیوه ای متفاوت بر میزان تغییرپذیری ضربان قلب اثر می گذارند:
1. سیستم عصبی سمپاتیک (Sympathetic): این بخش مسئول آماده سازی بدن برای شرایط استرس زا است.
با فعال شدن سمپاتیک ( در زمان فشار روانی، فعالیت بدنی شدید یا احساس خطر ) ضربان قلب افزایش می یابد و فاصله زمانی بین ضربانها یا HRV کاهش پیدا میکند.
2. سیستم عصبی پاراسمپاتیک (Parasympathetic): این بخش بدن را به سمت آرامش، ریکاوری و حالت استراحت هدایت میکند.
هنگامی که پاراسمپاتیک فعال است ( مانند زمان استراحت، تنفس آرام، مدیتیشن یا خواب ) ضربان قلب پایین میآید و فاصله بین ضربان ها یا HRV بیشتر میشود.
چرا HRV مهم است؟
شاخص HRV نشان دهنده سلامت روان است. این شاخص از عملکردهای شناختی مانند کنترل هیجان ، استرس و اضطراب ، توجه و تمرکز ، حافظه و سطح هوشیاری مناسب تا توانایی جسمی بدن را نشان می دهد. حتی این شاخص در درمان اختلالات جنسی نیز شاخص مهمی محسوب می شود.
- HRV بالا: عموما نشان دهنده یک سیستم عصبی متعادل و منعطف است. این یک شاخص عالی برای آمادگی جسمی و سلامت روان است.
- HRV پایین: عموما نشان دهنده سیستم عصبی نامتعادل است. این حالت معمولاً در زمان خستگی مفرط، استرس مزمن، بیماری یا اضطراب بالا رخ میدهد.
چه عددی برای HRV طبیعی است؟
برای HRV یک عدد نرمال ثابت وجود ندارد. HRV شاخصی کاملاً فردمحور است و مقدار آن بسته به عوامل متعددی مانند سن، جنسیت، وضعیت آمادگی جسمانی، ژنتیک، سبک زندگی و سلامت عمومی هر فرد متفاوت است. به همین دلیل، اتکا به یک عدد ثابت برای سنجش وضعیت HRV معمولاً دقت بالایی ندارد. آنچه اهمیت دارد روند HRV شخصی شما در طول زمان است. افزایش تدریجی HRV معمولاً نشانه تعادل بیشتر سیستم عصبی است، در حالی که کاهش مکرر آن میتواند نشانه استرس، خستگی یا فشار فیزیولوژیک باشد. باید توجه داشت که HRV یک فرد با افزایش سن کاهش می یابد.